Vũ trụ vĩ mô: Trạng thái của Khí và sự kiềm chế tự nhiên
Chương này nâng góc nhìn lên tầm vĩ mô của sinh thái toàn cầu và khí hậu vũ trụ. Sức mạnh của tự nhiên không hề bất biến. Khí hậu dị thường và sự sinh trưởng của vạn vật đều phụ thuộc vào 'trạng thái' của Khí và quy luật tự điều chỉnh của tự nhiên.
Tuế vận (Khí chủ đạo hàng năm) biểu hiện qua ba trạng thái:
1. Bình Khí (Hài hòa): Sức mạnh cân bằng hoàn hảo (ví dụ Khí Mộc ôn hòa gọi là 'Phu Hòa'), vạn vật sinh trưởng bình yên nhất.
2. Thái Quá (Bạo chúa): Sức mạnh dư thừa (ví dụ Khí Mộc hung hãn gọi là 'Phát Sinh'), bạo ngược cướp đoạt (khắc) Thổ như một cơn bão.
3. Bất Cập (Kẻ yếu): Sức mạnh suy yếu (ví dụ Mộc thiếu hụt gọi là 'Ủy Hòa'), dễ bị Kim khí nhân cơ hội xâm lấn và ức hiếp.
Tự nhiên không bao giờ cho phép một thế lực nào bá chủ mãi mãi. 'Thắng' là ức hiếp; năm nay Mộc khí 'Thái Quá', nó sẽ đi ức hiếp Thổ. 'Phục' là báo thù và phục hồi cân bằng; Thổ bị ức hiếp thê thảm, con của Thổ là 'Kim' sẽ trỗi dậy, chặt đứt Mộc để báo thù cho mẹ. Các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt (đại hạn, đại hàn) đều do cơ chế kiềm chế này vận hành phía sau.
Dự báo khí hậu: Diễn biến vận khí Ngũ Hành
Bằng cách tính toán 'Thiên Can (Chủ Vận)' cộng với 'Địa Chi và Tư Thiên (Khách Khí)' của mỗi năm, chúng ta có thể dự đoán xu hướng khí hậu cuối cùng (Hóa Khí). Các bảng dưới đây thể hiện sự tiến hóa cuối cùng khi một năm đối mặt với 'Thái Quá' hoặc 'Bất Cập'.
Năm Mộc Vận
| Trạng thái Vận Khí | Tuế Can (Chủ) | Tư Thiên (Khách) | Địa Chi | Hóa Khí cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Mộc Bất Cập (Thiếu Giác) | Đinh 丁 | Thái Âm Thấp Thổ | Sửu/Mùi | Thổ |
| Đinh 丁 | Dương Minh Táo Kim | Mão/Dậu | Kim | |
| Đinh 丁 | Quyết Âm Phong Mộc | Tị/Hợi | Mộc | |
| Mộc Thái Quá (Thái Giác) | Nhâm 壬 | Thiếu Âm Quân Hỏa | Tý/Ngọ | Mộc nhiều |
| Nhâm 壬 | Thiếu Dương Tướng Hỏa | Dần/Thân | Mộc nhiều | |
| Nhâm 壬 | Thái Dương Hàn Thủy | Thìn/Tuất | Mộc nhiều |
Năm Hỏa Vận
| Trạng thái Vận Khí | Tuế Can (Chủ) | Tư Thiên (Khách) | Địa Chi | Hóa Khí cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Hỏa Bất Cập (Thiếu Chủy) | Quý 癸 | Thái Âm Thấp Thổ | Sửu/Mùi | Thủy ít |
| Quý 癸 | Dương Minh Táo Kim | Mão/Dậu | Kim | |
| Quý 癸 | Quyết Âm Phong Mộc | Tị/Hợi | Thủy ít | |
| Hỏa Thái Quá (Thái Chủy) | Mậu 戊 | Thiếu Âm Quân Hỏa | Tý/Ngọ | Hỏa nhiều |
| Mậu 戊 | Thiếu Dương Tướng Hỏa | Dần/Thân | Hỏa nhiều | |
| Mậu 戊 | Thái Dương Hàn Thủy | Thìn/Tuất | Hỏa |
Năm Thổ Vận
| Trạng thái Vận Khí | Tuế Can (Chủ) | Tư Thiên (Khách) | Địa Chi | Hóa Khí cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Thổ Bất Cập (Thiếu Cung) | Kỷ 己 | Thái Âm Thấp Thổ | Sửu/Mùi | Thổ |
| Kỷ 己 | Dương Minh Táo Kim | Mão/Dậu | Thổ ít | |
| Kỷ 己 | Quyết Âm Phong Mộc | Tị/Hợi | Mộc | |
| Thổ Thái Quá (Thái Cung) | Giáp 甲 | Thiếu Âm Quân Hỏa | Tý/Ngọ | Thổ nhiều |
| Giáp 甲 | Thiếu Dương Tướng Hỏa | Dần/Thân | Thổ nhiều | |
| Giáp 甲 | Thái Dương Hàn Thủy | Thìn/Tuất | Thổ nhiều |
Năm Kim Vận
| Trạng thái Vận Khí | Tuế Can (Chủ) | Tư Thiên (Khách) | Địa Chi | Hóa Khí cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Kim Bất Cập (Thiếu Thương) | Ất 乙 | Thái Âm Thấp Thổ | Sửu/Mùi | Kim ít |
| Ất 乙 | Dương Minh Táo Kim | Mão/Dậu | Kim | |
| Ất 乙 | Quyết Âm Phong Mộc | Tị/Hợi | Mộc | |
| Kim Thái Quá (Thái Thương) | Canh 庚 | Thiếu Âm Quân Hỏa | Tý/Ngọ | Kim |
| Canh 庚 | Thiếu Dương Tướng Hỏa | Dần/Thân | Kim | |
| Canh 庚 | Thái Dương Hàn Thủy | Thìn/Tuất | Kim nhiều |
Năm Thủy Vận
| Trạng thái Vận Khí | Tuế Can (Chủ) | Tư Thiên (Khách) | Địa Chi | Hóa Khí cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Thủy Bất Cập (Thiếu Vũ) | Tân 辛 | Thái Âm Thấp Thổ | Sửu/Mùi | Thổ |
| Tân 辛 | Dương Minh Táo Kim | Mão/Dậu | Thủy ít | |
| Tân 辛 | Quyết Âm Phong Mộc | Tị/Hợi | Thủy ít | |
| Thủy Thái Quá (Thái Vũ) | Bính 丙 | Thiếu Âm Quân Hỏa | Tý/Ngọ | Thủy nhiều |
| Bính 丙 | Thiếu Dương Tướng Hỏa | Dần/Thân | Thủy nhiều | |
| Bính 丙 | Thái Dương Hàn Thủy | Thìn/Tuất | Thủy nhiều |
Môi trường quyết định thể chất: Địa lý và triết lý chữa bệnh
Khí hậu không chỉ bị ảnh hưởng bởi năm mà còn bị chi phối bởi môi trường địa lý. Người xưa hiểu sâu sắc 'đạo lý cao thấp', từ đó phát triển triết lý chữa bệnh 'lưu bạch' (chừa lại khoảng trống), không can thiệp quá mức vào tự nhiên.
Địa thế cao và lạnh lẽo, sự vận hành của Khí là 'thu liễm, bế tàng'. Vì vậy, tinh khí của người phương Tây Bắc không dễ bị rò rỉ (Âm tinh sở phụng), tuổi thọ tương đối dài hơn. Phép trị là 'tán và làm lạnh'.
Địa thế thấp và ấm áp, sự vận hành của Khí là 'phát tán, tuyên tiết'. Dương khí dễ bị tiêu hao quá mức (Dương tinh sở giáng), tuổi thọ tương đối ngắn hơn. Phép trị là 'thu và làm ấm'.
Khi đại tự nhiên hay cơ thể con người mắc bệnh, Trung y chủ trương hòa giải với tự nhiên, tuyệt đối không tiêu diệt tận gốc để tránh làm tổn thương 'Chính Khí' (Thiên hòa) duy trì sự sống:
- Dùng thuốc đại độc (độc tính mạnh): Dùng thuốc mạnh công tà, bệnh lui sáu phần thì dừng tay.
- Dùng thuốc thường độc: Bệnh lui bảy phần thì dừng tay.
- Dùng thuốc tiểu độc: Bệnh lui tám phần thì dừng tay.
- Dùng thuốc vô độc (không độc): Bệnh lui chín phần thì dừng tay.
- Điều dưỡng cuối cùng: Phần còn lại giao cho 'ngũ cốc, thịt, hoa quả, rau xanh'. Dựa vào chế độ ăn uống tự nhiên để bồi bổ, tuyệt đối không can thiệp quá mức.